Doe Zelf Normaal plaatst dagelijks vertaalde artikelen van de in Nederland geblokkeerde Russische nieuwssite Russia Today en andere geblokkeerde (Russische) websites. Doe Zelf Normaal neemt daarmee GEEN standpunt inzake de oorlog in Oekraïne in: Doe Zelf Normaal plaatst dit omdat zij een ferm voorstander en verdediger is van vrije nieuwsgaring, en blokkades van websites in opdracht van de overheid onwettig en een vorm van ernstige censuur vindt.

Doe Zelf Normaal adviseert u een VPN te installeren, zodat u weer ongecensureerd gebruik kunt maken van internet. Wij adviseren ExpressVPN.

Het gebruik van een VPN is volkomen legaal!


De fundamenten van het huidige Oekraïense conflict werden bijna twee decennia geleden gelegd

Eind juni trokken de laatste eenheden van het Oekraïense leger zich na hevige gevechten terug uit Severodonetsk, een groot industrieel centrum in het westen van de volksrepubliek Lugansk.

In 2004 organiseerde de stad het bekende congres van de ‘federalisten’, Oekraïense politici – verkozen op verschillende niveaus – die de presidentskandidaat Viktor Yanukovych steunden tijdens de door het Westen gesteunde Oranjerevolutie. Destijds verklaarden zij dat de protesten in Kiev een couppoging waren en waarschuwden ze dat als een onwettige regering aan de macht zou komen, het ertoe zou kunnen leiden dat het congres in het zuidoosten een autonome staat zou oprichten om de lokale bevolking te beschermen.

Tegelijkertijd besloten regionale afgevaardigden een referendum te houden om het land in een federale staat te veranderen en vroegen zij de Russische president Vladimir Poetin om steun. In dit artikel kijkt RT terug op de eerste poging van de zuidelijke regio’s van Oekraïne om onafhankelijk te worden van Kiev en leggen we uit waarom de gebeurtenissen van 2004 het toekomstige gewapende conflict in Donbass definieerden.

Slechts een stap verwijderd van federatie
Politieke discussies over een mogelijke desintegratie en herconfiguratie van Oekraïne zijn al gaande sinds het land in 1991 onafhankelijk werd. Ironisch genoeg was een van de eerste mensen die de eenheid van het land in twijfel trok Vyacheslav Chornovol, de oprichter van de nationale democratische partij Narodny Rukh (Volksbeweging) en een held voor Oekraïense nationalisten. Toegegeven noemde hij alleen de mogelijkheid om Oekraine in een federatie te veranderen. Het idee van federalisering was het brandpunt van discussies die – tot de politieke crisis in Maidan van 2014 – gewoonlijk werden aangeduid als ‘separatistisch’ discours.

Al in 1989 zei Chornovol dat Oekraine een “unie van landen” zou moeten zijn.

“Ik zie toekomstig Oekraine voor me als een federale staat, een unie van landen die gedurende het verloop van de geschiedenis samen zijn gekomen en wier natuurlijke, klimatologische, culturele, etnografische en taalkundige verschillen, net als eigenaardigheden in hun economieën, gewoonten en tradities, de unieke diversiteit van het volk definiëren. Ik stel me de Volksrepubliek Oekraïne voor, die landen omvat als de regio van Kiev, Podolye, Volhynia, Galichina, Bukovina, Transcarpathia, Getmanshchina, Sloboda Ukraine, Zaporozhye, de regio Donetsk en Tauria, terwijl de Krim een onafhankelijke buur of een autonome republiek in alliantie met Oekraïne zou kunnen zijn,”

schreef hij.

Chornovol voegde hieraan toe dat Oekraïens de enige staatstaal zou moeten zijn in de nieuwe federatie, hoewel lokale autoriteiten bepaalde provincies tweetalig zouden kunnen maken.

Twee jaar later, in 1991, startte Chornovol de conventie van de zogenaamde Galicische Vergadering, die zich uitsprak voor bestuurlijke hervorming en de oprichting van een nieuwe autonome regionale entiteit, Galicina, gebaseerd op de samensmelting van de Lviv, Ternopol en Ivano -Frankovsk regio’s. Hoewel de vergadering een van de katalysators van de onafhankelijkheid van Oekraïne was, werden de supporters van Chornovol beschuldigd van separatisme nadat Leonid Kravchuk tot president was verkozen. Dit kwam grotendeels door ideeën die in de jaren ’90 de ronde begonnen te doen om een Donetsk Republiek en Novorossiya te creëren in het Russischsprekende zuidoosten van Oekraïne. Met de tijd werden de voorstellen van Chornovol als te radicaal gezien, en tegenstanders van federalisering brengen zijn ontwerpen al meer dan 30 jaar in verband met het uiteenvallen van het land.

Toen de Oekraiense grondwet in 1996 werd aangenomen, definieerde deze Oekraine als een unitaire staat, waardoor de kwestie van federalisering van de agenda werd geschrapt. En toch hoorde, naast de 24 regio’s en twee steden op federaal niveau (Kiev en Sebastopol), ook de autonome republiek van de Krim bij Oekraïne, ondanks het feit dat zij voor een aantal jaar zelfs hun eigen grondwet en president hadden. Gedurende die jaren zijn de Oekraïense presidenten Leonid Kravchuk en Leonid Kuchma erin geslaagd om het juiste evenwicht te vinden in hun buitenlands en binnenlands beleid, vooral wat betreft de omgang met de betrekkingen tussen regio’s aan beide zijden van de “Subtelny-lijn”, die traditioneel wordt gebruikt om Oekraïne in tweeën te delen.

Echter, in 2004, toen de uitkomst van de protesten nog onzeker was, bliezen politici die Yanukovych (door het Westen pro-Russisch genoemd, ondanks zijn jarenlange onderhandelingen met de EU) steunden het idee van federalisering nieuw leven in. Leden van de Partij van Regio’s beweerden dat Oekraïne mislukt was als een unitaire staat en daarom opnieuw moest worden ingericht als een federatie met een hoge mate van onafhankelijkheid op het niveau van administratieve en territoriale entiteiten. Oekraïne maakte een echte crisis door, en die scheiding duwde het land waarschijnlijk voor het eerst in de richting van een totaal burgerconflict.

“We laten Galicië ons niet vertellen hoe we moeten leven”
De massaprotesten in Kiev, die later bekend zouden staan als de Oranjerevolutie, werden in het zuidoosten van Oekraine, en vooral in Donbass, zonder veel enthousiasme ontvangen. Terwijl protestanten bij de Maidan beweerden dat hun ‘pro-Europese’ kandidaat, Viktor Yushchenko, van zijn overwinning was “beroofd”, hadden veel supporters van Yanukovych hetzelfde gevoel bij de roep van hun tegenstanders om de verkiezingsuitslag die die laatste tot winnaar had uitgeroepen ongeldig te verklaren. Een reactie op de protesten in de hoofdstad was op handen.

Op 28 november verwelkomde het Oekraïense Congres van Afgevaardigden van alle niveaus meer dan 3.500 pro-Yanukovych afgevaardigden uit het hele land. Ze verklaarden dat de protesten een poging tot staatsgreep waren en waarschuwden dat een onwettige, door Yushchenko geleide regering die Kiev zou overnemen het congres ertoe zou kunnen aanzetten om autonomie te vestigen om de inwoners van Zuidoost-Oekraïne te beschermen.

De laatste verklaring van het congres, die door haar afgevaardigden unaniem was aangenomen, luidde: “Als de sociaal-politieke situatie in het land zich volgens het ergste crisisscenario ontwikkelt, zullen we standvastig en verenigd blijven om de stem van het Oekraïense volk te verdedigen en zelfs een referendum te houden over mogelijke wijzigingen in de administratieve en territoriale structuur van Oekraïne.” Het belang van de bijeenkomst werd nog versterkt door de aanwezigheid van de burgemeester van Moskou, Yuri Luzhkov, die de radicale oppositie van Oekraïne scherp berispte. “Aan de ene kant zien we deze oranje-aangedreven chaos [oranje werd het symbool van steun voor Joesjtsjenko – RT], die beweert de meerderheid in Oekraïne te vertegenwoordigen. Aan de andere kant hebben we deze stille kracht vandaag in deze kamer verzameld’, zei Luzhkov onder applaus.

Tegelijkertijd kwam regionale raad van Lugansk met een alternatief voorstel om de Zuidoostelijke Oekraïense Autonome Republiek op te richten met Charkov als hoofdstad. Naast dit initiatief vroegen lokale parlementsleden President Poetin ook om hen te helpen een referendum te organiseren over de federalisering van Oekraïne. Het referendum was gepland van 5 december 2004. Tegelijkertijd besloot de regionale raad van Donetsk om haar eigen politiemacht op te zetten.

Leiders van de zuidoostelijke regio’s van Oekraïne begonnen hun steun uit te spreken voor het idee om het land te reorganiseren. De autoriteiten van Charkov besloten commissies op te richten die uitvoerende staatsbevoegdheden zouden hebben. Gouverneur Yevgeny Kushnarev werd verkozen tot hoofd van het regionale uitvoerend comité – hij stond bekend als een pro-Russische politicus en voorstander van federalisering, evenals een mogelijke toekomstige president volgens veel journalisten en activisten. Zijn verantwoordelijkheden omvatten destijds de coördinatie tussen andere raden in de zuidoostelijke gebieden. De regio Charkov stopte ook met betalingen aan de nationale begroting, in afwachting van de stabilisatie van de situatie in Kiev.

Het was Kushnarev die het idee onder worden bracht dat later de ontwikkeling van het gewapende conflict in Donbass zou definieren. Tijdens zijn toespraak op de conferentie in Severodonetsk zei hij, “Ik wil u eraan herinneren dat we 400 kilometer verwijderd zijn van Kiev en 40 kilometer van Rusland. We begrijpen dat het oosten in hoge mate verschilt van Galicië in het westen. Wij dringen onze manier van leven niet op aan Galicië, maar we laten ons ook niet door Galicië de les lezen.” Samen met Boris Kolesnikov, hoofd van de regionale raad van Donetsk, stelde hij voor om in elke stad een referendum te organiseren om te zien of mensen de regering vertrouwen en vroeg hij wat zij ervan vonden om Oekraïne weer als federale republiek te ‘herlanceren’.

Al deze politieke activiteit in het zuidoosten van het land zorgde voor serieuze zorgen in het Westen, waar overheden in begonnen te zien dat het uiteenvallen van de staat een reële mogelijkheid was. De diplomatieke kanalen werden geactiveerd. Vertegenwoordigers van de EU en Rusland begonnen frequente bezoeken af te leggen om wat compromissen te sluiten. Uiteindelijk kwam er geen referendum, maar er werd overeenstemming bereikt over een proces om de macht over te dragen aan Yushchenko. Het compromis werkte als volgt: Yushchenko kreeg groen licht bij de verkiezingen en zijn overwinning in de tweede ronde werd door de tegenstanders geaccepteerd. In ruil daarvoor stemde hij ermee in de grondwet te wijzigen en de presidentiële privileges per 1 januari 2005 te verminderen, waardoor Oekraïne een parlementaire republiek werd. De lokale overheden in het Zuidoosten rondden hun plannen af.

Een stap dichterbij de afgrond
Naarmate de tijd verstreek, voelde iedereen zich op zijn gemak om de conventie van ‘federalisten’ in Severodonetsk en de programma’s die door de lokale overheden in het zuidoosten waren aangekondigd, te vergeten. Ze werden pas herinnerd toen er pogingen werden ondernomen om de lokale belangrijke personen te chanteren of gevangen te zetten. Men moet het belang van die gebeurtenissen echter niet onderschatten. Het was de allereerste keer dat het zuidoosten duidelijk maakte wat zijn reactie was op “patriotten” in Kiev die probeerden de macht te grijpen en tegelijkertijd de mening van de helft van de bevolking van het land te negeren. Destijds waren er geen consequenties omdat de partijen bij het conflict een oplossing uitwerkten op basis van een compromis, terwijl Rusland zich onthield van het steunen van Yanukovych.

Een tijd later kwamen de leden van de Severodonetsk-rally echter onder zware druk te staan. Er werd een strafrechtelijke aanklacht ingediend tegen Evgeny Kushnarev – een beroemd lid van de Partij van de Regio’s – op grond van separatisme, die later zou worden ingetrokken. Dat was genoeg voor Kushnarev om afstand te nemen van de separatistische agenda en zich in plaats daarvan te concentreren op regionale kwesties. In 2005 nam hij Yanukovych zoals hij het noemde ‘in dienst’ door zijn platform voor Nieuwe Democratie samen te voegen met de Partij van de Regio’s. De twee politici deden samen mee aan de parlementsverkiezingen in 2006. Het was Kushnarev die de items op het verkiezingsprogramma het meest aan de orde stelde, waaronder de kwestie van de status van de Russische taal.

In januari 2007 raakte Kushnarev ernstig gewond tijdens een wolvenjacht in het Izyum district in de Charkov regio. Hij werd neergeschoten door een van zijn vrienden die zich bij de jacht had aangesloten. Een dag later overleed Kushnarev ondanks twee operaties. Hij werd gezien als de leidende anti-Maidan woordvoerder en een pro-Russische kandidaat voor het presidentschap.

De gebeurtenissen van dat jaar – Maidan, federaliseringspogingen in zuidoost Oekraïne en de dood van een populaire voorvechter van Rusland en federalisme, Evgeny Kushnarev – markeerden het einde van de eerste periode van een onafhankelijk Oekraïne. De mensen die aan de macht waren, inclusief Kuchma, waren allesbehalve onberispelijk. Ze hadden veel te verantwoorden. Maar ze werden gesmeed in het Sovjettijdperk en ze hadden verantwoordelijkheidsgevoel voor hun land en begrepen hoe complex de situatie werkelijk was in Oekraïne en in het buitenland.

Gedurende die periode vermeden politici radicale stappen en probeerden zij conflicten met compromissen op te lossen. Maar toen Yushchenko aan de macht kwam legde hij deze aanpak naast zich neer en probeerde hij Oekraïne een agenda op te dringen die vreemd was voor miljoenen van haar burgers. Agressieve “Oekraïnisatie” en een beleid gericht op het distantiëren van het land van Rusland leidde uiteindelijk tot stijgende spanningen en een langdurige politieke crisis.

Dit alles heeft Oekraïne gebracht tot haar huidige staat – een land geplaagd door binnenlandse politieke crisis en economische instabiliteit, een natie die territoriale verliezen lijdt en verscheurd wordt door een gewapend conflict in het zuidoosten dat in 2014 al begon. Vandaag de dag kijken Oekraïners terug op de periode die eindigde in 2004 als de laatste vredige periode in de moderne geschiedenis van Oekraïne. Het feit dat Kiev faalde om de juiste conclusies te trekken uit de ‘Severodonetsk-zaak’ droeg bij aan de tragedie die Oekraïne ervaarde in 2014. De Oekraïense maatschappij is nooit in staat geweest om de interne scheiding te overbruggen, en de revolutie die tien jaar later kwam heeft het land alleen maar verder gespleten, wat leidde tot het verlies van de Krim en een bloedige oorlog in Donbass.

Door Alexander Nepogodin, een in Odessa geboren politiek journalist gespecialiseerd in Rusland en de voormalige Sovjetunie.

Delen op sociale media