De gaspijpleiding Nord Stream 1 gaat vanaf vandaag dicht voor onderhoud. Ongeveer 40 procent van de gasimport van Europa komt via deze leiding terecht in Duitsland en wordt daarna aan andere landen geleverd. Het onderhoud vindt jaarlijks plaats en zal naar verwachting tien dagen duren, maar het voortdurende militaire conflict in Oekraïne geeft Duitsland aanleiding om te vrezen dat de gastoevoer daarna niet meer zal worden opgestart.

Trouw schrijft vandaag dat Duitsland zich opmaakt voor een “gigantische energiecrisis.” De afgelopen weken verminderde Rusland de levering van gas aan Europa door de Nord Stream 1 al met 60 procent. Op 23 juni kondigde Duitsland daarom aan over te gaan naar de tweede fase van het zogenoemde gasnoodplan. In maart was de derde fase van dit plan al ingegaan, maar de tweede fase heeft grotere gevolgen: energieleveranciers mogen nu hogere prijzen rekenen om de vraag naar gas te drukken. Volgens de Duitse minister van Economische Zaken Robert Habeck is het goed mogelijk dat Moskou het onderhoud aan de Nord Stream 1 zal gebruiken om de levering van Russisch gas aan Europa in zijn geheel te stoppen. Duitsland is bang dat Gazprom bijvoorbeeld zal doen alsof er sprake is van een technisch mankement. “Niemand kan in Poetins hoofd kijken, maar we zien een patroon en dat kan tot dit scenario leiden.”

Reële dreiging
Volgens Markus Markus Söder, de minister-president van Beieren, is er sprake van een “reële dreiging van een gigantische energiecrisis.” Binnen de Duitse politiek gaan stemmen op om de regering zo snel mogelijk de eerste en hoogste fase van het gasnoodplan uit te laten roepen. In dat scenario is de gasvoorraad concreet in gevaar en kunnen verschillende gebruikers van het gasnetwerk worden afgesloten om gas te besparen. Dit leidt in het hele land tot discussies over wie er in zo’n geval voorrang moet krijgen. Huishoudens mogen pas als laatste van het gasnetwerk worden afgesloten, maar dat betekent geenszins dat de gevolgen van een gastekort hen bespaard zullen blijven. De vereniging voor Duitse boeren gaf eerder deze week bijvoorbeeld aan dat er voedseltekorten kunnen ontstaan als de landbouw geen prioriteit krijgt bij de verdeling van gas.

Als de gaslevering uit Rusland langdurig wordt stopgezet, zullen de gevolgen daarvan niet direct merkbaar zijn. Op de lange termijn zal er echter een probleem ontstaan met het aanvullen van de gasopslag. Hoewel sommige opslagfaciliteiten in Duitsland bijna volledig gevuld zijn, geldt dit lang niet voor allemaal: het reservoir in Rehden is slechts voor 21 procent gevuld, en het reservoir in Wolferberg 12 procent. Hierdoor wordt gevreesd dat de gasvoorraad komende winter onvoldoende zal zijn.

Het is niet moeilijk voor te stellen dat de overheid in geval van gastekorten een noodwet kan gebruiken om het gasverbruik van Nederlandse bedrijven en huishoudens te rantsoeneren ten behoeve van andere EU-landen

De International Energy Agency (IEA) waarschuwde vorige maand al dat Europa zich moet voorbereiden op een complete stop van de gasleveringen uit Rusland. Vorig jaar beschuldigde de IEA Rusland er al van de gasleveringen aan Europa te manipuleren. Fatih Birol, het hoofd van de organisatie, zei tegen de Financial Times dat hij vreest dat Moskou de Europese afhankelijkheid van Russisch gas zal gebruiken als middel om macht uit te oefenen. “Ik denk dat overheden in Europa meer en ingrijpendere maatregelen zullen gaan treffen naarmate de winter dichterbij komt,” aldus Birol.

Solidariteit
Hoe ver deze maatregelen zullen gaan is niet volledig duidelijk. In verschillende Europese landen, waaronder Nederland, zijn noodplannen opgesteld voor het geval de gasvoorraad in gevaar komt. Voordat Gazprom de gaskraan aan Nederland eind mei gedeeltelijk dichtdraaide, was Nederland voor vijftien procent van haar gasafname afhankelijk van Rusland. Dat is aanzienlijk minder dan de Duitse afname van Russisch gas; Duitsland importeert zo’n veertig procent van haar gas uit Rusland. Maar volgens een door RTL Nieuws bevraagde energie-expert is er sprake van een glijdende schaal; zonder gas uit Rusland blijven de gasprijzen stijgen, wat ertoe kan leiden dat het gas bij de hoogste bieder terechtkomt en armere landen geen gas meer kunnen inkopen. De situatie roept echter ook vragen op over de solidariteit tussen EU-landen: wordt Nederland bijvoorbeeld straks geacht om haar gas te delen met andere landen?

De NOS schreef afgelopen vrijdag dat er geen Europese wetgeving is om gas te verdelen over landen die te maken krijgen met tekorten. Er is wel een Europese verordening over het gebruik van de gasinfrastructuur met daarin een bepaling over niet bindende solidariteit tussen lidstaten, maar hierin wordt geen rekening gehouden met een gastekort van deze omvang. Er staan bijvoorbeeld afspraken in dat gas onder bepaalde omstandigheden naar abnormale routes kan stromen, maar er staat niet in dat lidstaten verplicht zijn elkaar te helpen bij een gastekort. Bovendien is de verordening niet juridisch afdwingbaar. Juridische experts geven aan zich zorgen te maken. Hoogleraar energierecht Leigh Hancher van de Universiteit Tilburg zei tegen de NOS dat de situatie niet goed is voorbereid. Zij denkt dat Europa komende winter echt op de proef gesteld zal worden en geeft aan dat de EU alsnog met een plan zal moeten komen “om de Europese solidariteit in deze crisis te bewaken.” De Europese commissie is van plan later deze maand met een plan te komen.

De afgelopen jaren is echter pijnlijk duidelijk geworden dat de juridische onderbouwing van overheidsbeleid, vooral wanneer het gaat om zogenoemde noodmaatregelen, van ondergeschikt belang is. Het is niet moeilijk voor te stellen dat de overheid in geval van gastekorten een noodwet kan gebruiken om het gasverbruik van Nederlandse bedrijven en huishoudens te rantsoeneren ten behoeve van andere EU-landen. Dat de macht van de Tweede Kamer in dergelijke gevallen slechts beperkt is, is gezien de gang van zaken tijdens de coronacrisis eveneens evident.

Ook zeer opvallend is het feit dat alle momenteel relevante crises naar dezelfde situatie lijken te leiden, namelijk een situatie waarin het vermogen van de gemiddelde burger om in zijn levensonderhoud te voorzien in gevaar komt. In tegenstelling tot de beweringen van de meeste reguliere media is de Westerse wereld geenszins onschuldig in het escalerende conflict met Rusland; men zou zich af kunnen vragen of Europese overheden werkelijk verbaasd zijn door Poetins reactie op de verregaande economische sancties tegen Rusland. Onzes inziens zouden inwoners van Westerse landen hun regeringen best kwalijk mogen nemen dat zij het welzijn van hun eigen burgers opofferen voor een machtsspel met Rusland.

Delen op sociale media