De BPOC2020 is weer eens in opspraak. Vandaag hebben wij namelijk aangekondigd dat we namens de commissie een kort geding zullen aanspannen tegen de Nederlandse staat omdat zij internetproviders de opdracht geeft bepaalde nieuwswebsites te blokkeren. In dit geval gaat het om Russische websites zoals rt.com, een gegeven dat Twitters meest befaamde internettrollen er – niet verbazingwekkend – toe motiveert om paniekerig schreeuwend te verkondigen dat de commissie nu echt haar masker heeft laten vallen: we zijn Rusland-sympathisanten. Smerige Poetin lovers. Schande.

Ik moet eerlijk bekennen dat ik hier parafraseer wat mij door anderen is verteld. Anders dan onze meest obsessieve tegenstanders heb ik een leven dat zich grotendeels in de echte wereld buiten het internet afspeelt, en heb ik de ongetwijfeld sappige online woede-uitbarstingen de afgelopen maanden nauwelijks gevolgd. Het was mijn inschatting dat dat beter zou zijn voor mijn mentale gezondheid, en hoewel ik eerlijk moet toegeven dat ik heel af en toe nog wel eens de fout bega een trol een sprankje hoop te geven door sarcastisch te reageren, is dat over het algemeen juist gebleken.
Toch blijven de trollen mij enigszins fascineren. Niet om persoonlijke redenen, maar omdat ze ondanks het feit dat de meeste mensen zich niet zo ongenuanceerd zouden uiten toch symbool staan voor de denkwijze van een significant gedeelte van onze samenleving.

Het brein van de gemiddelde internettrol is niet ontwikkeld genoeg om genuanceerd na te denken, waardoor onze werkelijke motivatie hen uiteraard volledig ontgaat. Dat komt doordat de samenleving de afgelopen jaren geleidelijk verworden is tot een bijzonder onveilige plek, die niet langer de juiste omstandigheden biedt voor open gesprekken en genuanceerde discussies. Toen ik op de middelbare school zat, grofweg van 2004 tot 2010, was de cultuur zowel online als in het echte leven nog heel anders. Men kon eigenlijk alles plaatsen en zeggen wat men wilde, en hoewel sommige websites daardoor slechte reputaties hadden, werd er (met uitzondering van criminele activiteiten) geen content verwijderd of gecensureerd. Ik heb VWO gedaan, en ik herinner me nog goed dat mij verteld werd dat ik werd voorbereid op een wetenschappelijke opleiding, waarin in staat zijn tot genuanceerde debatten een noodzakelijke vaardigheid zou zijn. Tijdens mijn schooltijd werd het belang van zaken als vrijheid van meningsuiting en vrije uitwisseling van informatie nog regelmatig benadrukt. Twaalf jaar na mijn eindexamen is daar helaas nog weinig van over.

Mijn achttienjarige zelf had nooit kunnen bedenken dat ik als dertigjarige als een fascist bekend zou staan omdat ik protesteer tegen censuur door de staat. Zij was nog naïef en enigszins hoopvol dat er ergens in maatschappij wel een plekje zou zijn waar ze een goed, normaal en onopvallend leven zou kunnen opbouwen. Zij geloofde nog oprecht in de inherente goedheid van de mens, en in alles dat haar al die jaren op school verteld was: dat ze alles kon bereiken wat ze wilde als ze maar hard werkte, en dat ze in een vrij land leefde dat de perfecte omstandigheden bood voor zelfontplooiing.

Als dertigjarige geloof ik nog altijd in de inherente goedheid van de mens, maar over de samenleving en de bewering dat deze vrij zou zijn, ben ik het afgelopen decennium geleidelijk steeds cynischer geworden. Al mijn hele leven ben ik iemand die zich – met uitzondering van mijn bescheiden vriendengroep – niet bijzonder op haar gemak voelt in groepen, en met het oog op de ontwikkelingen van de afgelopen jaren, ben ik tot de conclusie gekomen dat daar een reden voor was.

Dit verschijnsel is door de jaren heen veelvuldig uitgebreid beschreven door psychologen, maar dit is een column en geen wetenschappelijke verhandeling. De lezer (/luisteraar) zal voor dit moment dus genoegen moeten nemen met mijn persoonlijke omschrijving.
Wanneer mensen in groepen met elkaar samenleven, in welk verband dan ook, lopen ze het risico dat hun denkvermogen en hun vermogen om tot rationele conclusies te komen door het groepsverband worden aangetast. Groepen hebben de neiging om gezamenlijke gewoontes en denkpatronen te ontwikkelen, en ik weet al sinds jonge leeftijd dat daarvan afwijken – zelfs wanneer je dit niet met opzet doet – vervelende consequenties kan hebben. Gezien het feit dat sociale isolatie bijzonder oncomfortabel is op een manier die door wetenschappers zelfs vergeleken wordt met fysieke pijn, is het uiten van afwijkende meningen iets waarvoor de meeste mensen bang zijn. Onderdeel van de groep blijven kan in dergelijke gevallen belangrijker worden dan het ventileren van een eigen mening of protesteren tegen vermeend onrecht. Sterker nog: na verloop van tijd kan niet buiten de groep vallen zo belangrijk worden dat mensen het vermogen om feiten objectief tot zich te nemen en af te wegen kunnen verliezen. Dissidenten worden in dergelijke groepen vaak met agressie en irrationele woede bejegend.

Dit verschijnsel heeft mij altijd beangstigd, en het resultaat daarvan is dat ik groepen meestal vermijd. Het kan zeer gevaarlijk zijn, vooral wanneer de overtuigingen, meningen en denkbeelden van de groep van buitenaf worden beïnvloed (bijvoorbeeld door de staat, de media of supranationale organisaties). Door het eerder genoemde verlies aan rationeel denkvermogen is het goed mogelijk dat dissidenten meningen en denkbeelden worden toebedeeld waarin zij zich totaal niet herkennen.

Ik kan met volle overtuiging en zekerheid zeggen dat ik geen fascist ben. Toch is dat blijkbaar wel het laatste oordeel van de internettrollen, hoewel het mij op geen enkel moment duidelijk wordt waar die bewering op gebaseerd is (behalve dan het feit dat ik niet de “juiste mening” deel). In tegenstelling tot wat mijn obsessieve haters beweren, sta ik geenszins met Rusland, maar omdat ik zeer vocaal ben over het feit dat ik evenmin met het Westen sta, had ik net zo goed een Russische vlag uit mijn raam kunnen hangen. Ben je niet voor ons, dan ben je tegen ons. Zeer opvallend, gezien het feit dat ik ook al jaren Amerikaanse nieuwssites lees, en dat ook deed gedurende de jaren dat Bush en Obama vol enthousiasme het midden oosten naar de verdoemenis bombardeerden. Dat was echter blijkbaar een totaal andere situatie. Blijkbaar is een dode meer waard wanneer hij Europees is. Weten we dat ook weer.

Omdat de meerderheid – de groep – in mijn hele leven nog nooit de waarheid heeft verteld over waar ik nu echt voor sta, zal ik dat bij deze zelf maar doen. Ik sta voor zelfstandig onderzoek, voor open discussies, voor vrijheid van informatievergaring, en tegen censuur en betutteling door de staat. Ik sta voor rationeel en individueel denkvermogen, en tegen de beangstigende dynamiek die zich met de tijd doorgaans meester maakt van grote groepen. Ik sta voor respectvolle interacties, en tegen heksenjachten. De ironie van het feit dat ik juist daardoor het doelwit van een heksenjacht ben geworden, ontgaat mij niet.

Waar ik uiteindelijk boven alles voor sta, is vrijheid in de breedste zin van het woord. Vrijheid om te zijn wie ik wil zijn, te leren wat ik wil leren, de informatie tot mij te nemen die ik wil, en te vechten voor de dingen die ik belangrijk vind. Ik als individu, en niet de groep. Ik ben er namelijk van overtuigd dat ware zelfontplooiing niet mogelijk is in een maatschappij waar informatie niet vrijelijk gedeeld kan worden, en waar men bepaalde meningen niet kan ventileren uit angst voor afrekening door de meerderheid. Ware zelfontplooiing is niet mogelijk wanneer men zich houdt aan de regels en conventies van het Westerse groepsdenken. Een verontrustende uitspraak, wellicht, maar wel een conclusie waartoe ik als individu ben gekomen.

In tegenstelling tot wat de trollen beweren, wordt onze aanstaande rechtszaak dus geenszins gemotiveerd door liefde voor Poetin. Ik kan niet zeggen dat ik überhaupt sterke gevoelens van welke aard dan ook jegens deze man koester. Onze motivatie is, zoals altijd, een liefde voor vrijheid en waarheid.

Ik wil dit schrijven graag afsluiten met een citaat dat ik onlangs tegenkwam en dat ik in de context van de huidige tijd erg relevant vind. Het betreft hier een uitspraak van ene Rudy Lopez, vastgelegd door de schrijver Don L. Searle: “If a person is not entirely free, he cannot learn. It’s necessary to teach a child that he only is free who is responsible for the truth. If he is not responsible, he is not free.”

Beluister en bekijk hier de video-column

Delen op sociale media